İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ictimai həyatın bütün sahələrinə ciddi təsir göstərir. Qabaqcıl təcrübələrə əsaslanan keyfiyyətli və təhlükəsiz rəqəmsallaşma, bu istiqamətdə informasiya  resurslarından  səmərəli istifadə innovasiyaların tətbiqində aparıcı yer tutur. Cəmiyyətin bütün sahələrində olduğu kimi, dini münasibətlər sferasına da rəqəmsallaşmanın təsirinin  araşdırılması və öyrənilməsi  aktuallıq kəsb edir. Bu məsələ ilə bağlı elmi tədqiqatçılar, din xadimləri və başqalarının iştirakı ilə geniş müzakirələr aparılır. Hazırda  dünyada  “rəqəmsal din” anlayışı geniş yayılmışdır. Son illər elmi nəşrlərdə “rəqəmsal din”, onun mahiyyəti, sosial fəlsəfi və sosioloji tərəflərinə dair araşdırmaların sayı çoxalmışdır.  Mütəxəssislər rəqəmsal dinin virtual məkanla dini praktikanı birləşdirən  körpü olduğunu bildirirlər.

Qeyd edək ki, 1980-ci illərdən etibarən, əsasən Qərb ölkələrində  dinlə internet arasında təmas artmağa başlayır və onlayn qruplar, forumlar çərçivəsində dini müzakirələr aparılır.  İnternetin vizual imkanlarının genişlənməsi (interaktiv elementlər, podkastlar, audio və videolar) nəticəsində  dini saytların sayı çoxalır. 1990-cı ilin əvvəllərindən isə  dini sahəyə dair rəqəmsal xidmətlərdən digər dünya dövlətlərində də istifadə olunur. Dini sahə ilə bağlı internet resurslarında ilk dövrlərdə  əsasən dini mətnlərin yerləşdirilməsi üstünlük təşkil edirdi. Sonralar internetin funksional imkanlarının daha da genişlənməsi dini  ayinlərin onlayn formatda  həyata keçirilməsinə gətirib çıxardı. 2000-ci illərdən başlayaraq, internet istifadəçilərinin onlayn dinə tələbatı getdikcə artdı. İnternet dini tələbatların yerinə yetirilməsi və dini təbliğat üçün əlverişli  platforma kimi çıxış etməyə başladı. Əgər, əvvəllər dini ayinlərin onlayn icrasına qeyri-ciddi şəkildə yanaşılırdısa,  sonralar buna rəqəmsallaşmanın təzahür formalarından biri kimi baxıldı. 

Rəqəmsal cəmiyyət dinə dair informasiya mübadiləsinin dinamikliyi və  dini onlayn  mühitin özünəməxsus cəhətləri ilə səciyyələnir. İnternet şəbəkəsində informasiyaya əlçatanlıq tez bir vaxtda təmin olunur. Rəqəmsal formatda informasiya proseslərinin dinamikliyi  dini konfessiyalar  arasındakı münasibətlərə keyfiyyətcə yeni xüsusiyyətlər gətirir.  

İnternet dinlərarası dialoqun genişlənməsini sürətləndirməklə yanaşı, dini şüurun konstruktiv istiqamətdə formalaşmasına  mənfi təsir göstərən, dini kimliklə uzlaşmayan meyillərin də yaranmasına səbəb olur. Ona görə də  dini sahəyə təhdidlərin qarşısının alınması üçün  informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması vacib məsələlərdən biridir. Dini konfessiyalar internetdən istifadə etməklə  mənsub olduqları dini və onun müqəddəs kitablarını  təbliğ edir, dini ayinlər keçirir və s.Din xadimlərinin əksəriyyəti internetə dini fəaliyyəti təmin edən əhəmiyyətli məkan, bəşər sivilizasiyasının mənəvi dünyasını əks etdirən vasitələrdən biri kimi baxırlar. 

Burada bir məqamı da qeyd etməliyik ki,  vicdan və dini etiqad azadlığından internetdə bəzən sui-istifadə edilir. Dini ekstremist qruplar internet şəbəkəsində dini düşmənçilik, radikalizm və fanatizm zəminində qarşıdurmalar yaratmağa cəhd göstərir. Dini ekstremizm nəinki regional, həm də beynəlxalq səviyyədə dini təhlükəsizlik üçün təhdidlər yaradır. Bəzi hallarda internet resursları  dini ekstremist xarakterli haker hücumlarına məruz qalır. Buna görə də internet şəbəkəsində dini təfriqə yaradan materialların yayılmasının qarşısının alınması və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi məqsədilə  daha səmərəli vasitələrin tətbiqi  vacibdir.

Qloballaşma dövründə  rəqəmsallaşmadan irəli gələn çağırışlar dini fəaliyyət sahəsinə mühüm təsir göstərir.  Sosial şəbəkələr və messencerlər  kimi  onlayn platformalarda dini  inanclar haqqında məlumatlar verilir,  dini məsələlər  müzakirə olunur. Dini qurumlar tərəfindən elektron media, informasiya-analitik portallar, internet-nəşrlər və veb-saytları   yaradılır.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərən dini qurumların əksəriyyəti  internet şəbəkəsindən fəal şəkildə istifadə edir. Məlumdur ki, son illər COVID-19 pandemiyasının yayılması dünya dövlətlərində olduğu kimi, ölkəmizdə də dini sahədə karantin rejiminin tələblərindən irəli gələrək müəyyən məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsinə səbəb olmuşdur. Bu isə  dini konfessiyaların sosial şəbəkələrdə (Facebook, Instagram və s.) və messencerlərdə (Viber, Whatsapp, Telegram), onlayn tanışlıq və şəbəkə proqramlarında (Tinder və s.) fəaliyyətini gücləndirmişdir. Smartfonların və mobil internetin inkişafı elə yüksək səviyyəyə çatmışdır ki, istənilən şəxs  “Google Play”, Windows Phone Store”, “iTunes” və digər resurslardan dini xarakterli mobil tətbiqləri yükləyə bilir. Müşahidələr və təhlillər göstərir ki, virtual ünsiyyət  nəinki gənclər, həm də orta və yaşlı nəsil arasında geniş yayılmışdır.  Təbii ki, bu, bir tərəfdən pandemiya ilə əlaqədardırsa, digər tərəfdən virtual məkanda sürətli kommunikasiya, istənilən dini məlumatın asanlıqla əldə edilməsi ilə bağlıdır. 

Dini qurumların nümayəndələri  internetə müasir  yayım vasitəsi kimi baxır və dini təcrübəni bölüşmək üçün onun  əlverişli məkan olduğunu bildirirlər. Dini saytlarda  dinlər haqqında məlumatlar, dini məsələlərə dair sual-cavablar və s. öz əksini tapır. Din xadimləri internet vasitəsilə istifadəçilərin suallarını cavablandırır, müqəddəs bayramlar və mərasimlər haqqında məlumatlar verirlər. Saytlara daxil olan istənilən şəxs maraqlandığı dini qurumun fəaliyyəti haqqında məlumatlar  əldə edə bilər.

Dinin rəqəmsallaşmasını şərtləndirən vacib faktorlar içərisində  cəmiyyətin müasir inkişaf səviyyəsindən irəli gələn çağırışlar mühüm yer tutur. Fərqli dini etiqadların yayılmasında və dinlərarası dialoqun genişlənməsində internetin rolu getdikcə artır. Qeyd edək ki, ölkəmizdə müxtəlif dinlərin nümayəndələri mənsub olduqları dinlərin təbliği məqsədilə internetin imkanlardan geniş şəkildə istifadə edirlər. Hər kəs internet vasitəsilə  maraqlandığı dinin əsasları ilə tanış ola, müqəddəs dini  kitabları oxuya, dini ibadət yerlərinə  virtual ekskursiya edə bilər.

Azərbaycanda rəqəmsal cəmiyyətin inkişafı istiqamətində məqsədyönlü dövlət siyasəti aparılır. Dövlət orqanlarında (qurumlarında)  elektron xidmətlərin  həyata keçirilməsində rəqəmsal texnologiyaların və innovativ həllərin tətbiqi bu  siyasətin  əsas istiqamətlərindəndir. “Açıq hökumət”in təşviqi internet istifadəçilərinin sayını  artırır,  ictimai əhəmiyyət daşıyan məlumatların açıqlığı və informasiya əldə etmə azadlığı təmin edilir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Elektron hökumətin inkişafı və rəqəmsal hökumətə keçid ilə bağlı tədbirlər haqqında” 14 mart 2018-ci il tarixli Fərmanı və “Rəqəmsal transformasiya sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi”  haqqında 27 aprel 2021-ci il Fərmanı rəqəmsal cəmiyyətin inkişafı üçün  böyük əhəmiyyət daşıyır.

Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanlarından  və  Nazirlər Kabinetinin  qərarlarından irəli gələrək, elektron xidmətə keçid sahəsində üzərinə düşən vəzifələri yerinə yetirir. Məsələn,  “İdarələrarası elektron sənəd dövriyyəsi sistemi haqqında Əsasnamə”nin təsdiq edilməsi barədə  Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 sentyabr 2012-ci il tarixli  Fərmanından irəli gələrək,  Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi idarələrarası elektron sənəd dövriyyəsi sisteminə qoşulmuşdur.  "Dövlət Xidmətlərinin Elektron Reyestrinin yaradılması ilə bağlı tədbirlər haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2014-cü il 11 sentyabr tarixli Fərmanına əsasən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən Dövlət xidmətlərinin Elektron Reyestri yaradılmışdır. Bu reyestrdə dini təyinatlı ədəbiyyatın (kağız və elektron daşıyıcılarında), audio və video materialların, mal və məmulatların və dini məzmunlu başqa məlumat materiallarının satışı üzrə ixtisaslaşdırılmış satış məntəqələrinin yaradılması ilə əlaqədar razılığın verilməsi üçün müraciətin və sənədlərin qəbulu; dini ibadət yerlərinin tikintisinin və yenidən qurulmasının məqsədəuyğunluğu barədə rəy verilməsi; dini mərkəzlər və idarələr, dini-təhsil müəssisələrinin dövlət qeydiyyatı; dini tədris müəssisələrinin fəaliyyətinə xüsusi razılığın (lisenziyanın) verilməsi üçün rəy bildirilməsi; dini təyinatlı ədəbiyyatın (kağız və elektron daşıyıcılarında), audio və video materialların, mal və məmulatların və dini məzmunlu başqa məlumat materiallarının istehsal, idxal, ixrac edilməsinə, habelə sərbəst yayılmasına razılığın verilməsi üçün müraciətin və sənədlərin qəbulu; dini qurumların dövlət qeydiyyatına alınması üçün müraciətin və sənədlərin qəbulu; Azərbaycan Respublikasında dini qurumların dövlət qeydiyyatı haqqında məlumatın dərc edildiyi mətbu nəşrdə dini qurumun ləğv edilməsi, kreditorların tələblərinin bildirilməsi qaydası və müddəti haqqında ilk məlumatın dərc olunması ilə bağlı müraciətlərin qəbulu və dərcolunma faktını təsdiq edən sənədin verilməsi və s. öz əksini tapır.  Bütün bunlar sübut edir ki, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi öz fəaliyyətində müasir dövrün çağırışlarını nəzərə alır və dini sahə ilə bağlı rəqəmsal xidmətlərin inkişafına böyük əhəmiyyət verir. 

Yuxarıda göstərilənlərin ümumiləşdirilməsindən aydın olur ki,  rəqəmsal cəmiyyət müasir informasiya  texnologiyalarının tətbiqi və istifadəsi, ictimai münasibətlərin virtual məkanda öz əksini tapması ilə səciyyələnir. Rəqəmsal texnologiyalar iş prosesində operativliyin artırılmasını  və qarşıda dayanan vəzifələrin daha səmərəli, çevik  vasitələrlə yerinə yetirilməsini şərtləndirir. İnternet həm də dini tələbatları təmin edən rəqəmsal məkan kimi  geniş auditoriyaya malikdir.  Dini qurumlar öz fəaliyyətlərində internetin imkanlarından  istifadə edirlər. Təəssüf ki, bəzən vicdan və dini etiqad azadlığından sui-istifadə olunaraq  sosial şəbəkələrdə  dini ekstremizmə rəvac verən radikal baxışlar təbliğ edilir. Buna görə də internetdə dini sahə ilə bağlı informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi vacib məsələlərdən biridir.

Vüqar Səlimov

Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin

Ümumi şöbəsinin müdiri vəzifəsini icra edən,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru