Qarabağ yaylasında, Ağoğlan çayının sağ sahilində, Laçın rayonun ən qədim yaşayış məntəqələrindən birində, Kosalar kəndində Qafqaz Albaniyası abidələrinin ən möhtəşəm nümunələrindən biri – Ağoğlan məbədi yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1250-1300 metr yüksəklikdə yerləşən Kosalar kəndi tarix və mədəniyyət abidələri ilə zəngindir. Kənd ərazisində Azərbaycan tarixinin antik dövrlərə qədər gedib çıxan qədim abidələr, sujetli daşlar olmuşdur. Ağoğlan məbədi V-VI əsrlərə aid alban monastırıdır. Dağın ətəyində, Ağoğlan çayının sahilində yerləşən kompleksin ümumi daxili ərazisi iki hektara yaxındır. Bu möhtəşəm monastır alban xristian memarlığı abidələri içərisində xüsusi yer tutur.

Ağoğlan monastırı qədim pir yerinin yanında inşa edilmiş qədim alban məbədidir. Ağoğlan adının yerli əhalinin astral dini görüşləri ilə bağlı olduğu və Günəşə sitayişlə əlaqədar olduğu ehtimal edilir. Ağoğlan məbədinin eramızın I əsrində inşa edilməsi, abidə kompleksinin hətta xristianlığa qədərki dövrə aid olması barədə xeyli arxeoloji və etnoqrafik dəlillər mövcuddur.  

Qafqaz Albaniyasında IV əsrdə xristianlıq dövlət dininə çevriləndən sonra xalqın qədim inanc yerlərində kilsələr tikilməyə başlamışdı. Ağoğlan kilsəsi də belə qədim məbəd yerində inşa edilmiş, daha sonrakı mərhələlərdə monastır kompleksinə çevrilmişdir. Buna görə də Qafqaz Albaniyasındakı erkən xristianlıq dövrünə aid bütün alban kilsələri kimi Ağoğlan monastır kompleksi də bütpərəst məbəd elementləri daşıyırdı, qədim kult simvolikaları ilə zəngin idi.

İşğaldan öncə Ağoğlan məbədinin həyətində xristinalığaqədərki dövrə aid düzbucaqlı çərçivə içərisində cızma texnikasında, çox güman ki, Ay allahı simvolu olaraq qadın təsvirlərinin olduğu stella olmuşdur. İşğal dövründə bu stella ermənilər tərəfindən oğurlanmışdır.

Ağoğlan kilsəsi qədim məbəd yerində inşa edildiyi üçün bu ibadətgah yerli əhali arasında hər zaman pir kimi ziyarət edilmişdir. XIX-XX əsrlər boyu məbədə ətraf kəndlərdən həm xristian, həm müsəlman əhali ziyarətə gəlirdi. Rəvayətə görə Ağoğlan yerli əhalinin müdafiəçisi, tanınmış atlı süvari olmuşdur. Döyüşlərin birində o qəhrəmancasına həlak olub və bu ibadəgahda dəfn olunub. Ağoğlan məbədi ilə bağlı yerli əhali arasında mövcud olan əfsanəyə görə, Ağoğlan bu ziyarətgahda gündə 3 dəfə gözə görünərmiş. Qalan vaxtlar meşəyə çəkilib tənha həyat sürərmiş. IV əsrdə Albaniyada xristianlığı təbliğ edən maarifçi Qriqori bu ərazini özünə məskən seçdikdən sonra Ağoğlan qeybə çəkilmişdir. Bu məlumat indi də xalqın pir yeri kimi qalmaqda davam edən Ağoğlan adının xristianlıqdan əvvələ aid olduğunu göstərir. Eyni zamanda burada IV əsrdən etibarən kilsə olduğunu təsdiq edir. Yüksək təpədə daş hasarla əhatələnmiş Ağoğlan pirində qədim qəbir yerinin yanındakı yeganə ağac da kult yeri olmuşdur. Bütün Azərbaycan pirlərində olduğu kimi bu ziyarətgaha da gələnlər ağaca müxtəlif parçalar bağlayır, şam yandırır, qurban kəsirdilər.

Ağoğlan piri monastırın icində idi və monastırın 1836-ci ildən sonra fəaliyyət göstərmədiyi dövrdə də pir kimi ziyarət edilməkdə idi. Yerli əhali məbədi ziyarət edərkən burada qədim ayinlər yerinə yetirər, bu ibadətgahı sonsuz qadınlar ziyarət edər, məbədin həyətindəki tək ağaca parçalar bağlardılar. İbadətgaha ənənəvi olaraq bazar və cümə günləri gedilirdi. Rəvayətə görə, Qafqaz Albaniyasının mifik ilk katolikosu Qriqorisin Amarasda tapıldığı iddia edilən qalıqlarının alban yepiskopluqlarına paylanan bir hissəsi də Ağoğlan monastırına verilmişdir. Ağoğlan monastırı IV əsrdə Qafqaz Albaniyasında xristianlığın dövlət dini elan edilməsi ilə politeist məbəd üzərində inşa edilmiş ilkin alban məbədlərindəndir. Abidə müxtəlif dövrlərdə yenidən bərpa edilmiş, daha sonrakı mərhələdə V-VI  əsrlərdə burada monastır inşa edilmişdir.

Abidə təmir edilərkən onun ilkin bünövrəsi olduğu kimi saxlanmış, 1,5-2 metr hündürlükdə sağlam qalmış qədim yan divarları üzərində yeni divarlar tikilmişdir. Məbəd kifayət qədər böyük ölçülərə malikdir. Monastırın uzunluğu 25,6 metr, eni isə 12,5 metrdir. Möhkəm yerli daş olan bazaltdan inşa edilmiş monastır binası plan baxımından üç nefli düzbucaqlı bazilikadan ibarətdir. İbadət zalının bütün nefləri silindrik formalı tağlarla örtülmüşdür. Daşlardan hörülmüş açıq dam örtüyünü saxlayan hündür daş sütunlar silindrik formalı tağbəndlərlə tamamlanır. Məbədin daxili sahəsini işıqlandırmaq üçün divarlarda ensiz və uzunsov pəncərələr vardır.

Tikilinin fasadının yan tərəfində zala yeganə giriş oyuğu var. Fasadın hamar səthləri yuxarı hissədə bir-birindən aralı yerləşmiş ensiz pəncərə oyuqları ilə kəsilir və zalın daxili məkanına bu oyuqlardan işıq düşür. Abidənin mərkəzi nefi qərbdən şərqə doğru şimal və cənubda sütunlarla sıralandığından binaya böyük əzəmət və ecazkar gözəllik verir.

Monastır ərazisində XVII-XVIII əsrə aid kitabələr mövcud olmuşdur. Lakin bu kitabələrdən biri hələ sovet dövründə, 1967-ci ildə, digəri isə 1989-1992-ci illərdə Qarabağ münaqişəsinin başlandığı dövrdə monastır ərazisindən oğurlanmışdır. Monastırdan 1989-1992-ci illərdə oğurlanmış kitabənin mətnində 1613-cü ildə monastırı əhatə edən qala divarlarının möhkəmləndirildiyi və tağlı əsas giriş qapısının inşa edilməsi haqda məlumat öz əksini tapmışdı. Digər kilsə kitabəsi isə 1779-cu ilə aid olub əsas kilsə binası və zəng qülləsinin təmir edilməsi haqda məlumatı əks etdirirdi 1992-ci il Laçın torpaqlarının işğalından sonra ermənilər Ağoğlan monastırını təmir etmək bəhanəsi ilə abidənin daxili interyerini ciddi dəyişikliyə uğratmış, abidənin divarları üzərindəki bir neçə daş yazını, eləcə də xeyli sayda alban dövrünə məxsus ornament və simvolları tamamilə məhv etmiş, bir çoxunun isə formalarını dəyişdirmişlər. Bu qədim alban abidəsinin öz əvvəlki daxili interyeri tamamilə dəyişdirilmişdur. İşğal dövründə ermənilər monastırın divarlarında bu qədim alban abidəsinin guya ermənilərə məxsus olduğunu əks etdirən saxta kitabələr yerləşdirməkdən belə çəkinməmişlər. 2006-cı ildə xarici ölkələrin kilsə xadimlərindən əldə edilmiş ianələr hesabına ermənilər bu abidənin divarlarına guya xristianlığın qriqoryan məzhəbinə məxsusluğunu göstərən çox sayda daş yazı lövhəsi yerləşdirmişlər. Abidənin divarları üzərində qeyd olnumuş inşa tarixini bildirən yazı silinmişdir.

Erməni saxtakarları işğal dövründə Ağoğlan məbədinin həyətindəki qədim alban dövrünə aid stellanı da yox edərək yerinə İrəvandan gətirilmiş 2 ədəd saxta xaçdaş qoymuşdular. Kompleksin həyətinə sağ tərəfdən giriş qapısının yaxınlığında cərgə ilə 3 məzar daşı basdırmış və binanın fasadını sökərək dəmir örtüklə əvəzləmişlər. 2020-ci il 10 noyabr razılaşmasına əsasən Laçını tərk edən ermənilər monastırı növbəti dəfə qarət etmişlər. 2007-ci ildə isə Ermənistanda qriqoryan yepiskopların daxili qərarı ilə bu qədim alban məbədinə qanunsuz olaraq erməni qriqoryan kilsəsi statusu verilmişdir. 2020-ci il 1 dekabr Laçın rayonunun işğaldan azad edilməsilə Laçın abidələri, o cümlədən Ağoğlan məbədi də düşmən işğalından azad edilmişdir. Azərbaycan Ordusu təkcə torpaqları deyil, dini məbədləri də əsirlikdən azad etmişdir. 2021-ci ilin fevral ayında azad Laçında qədim alban məbədində Xocalı qurbanlarının anım mərasimi keçirilmişdir. Ağoğlan məbədində Alban Udi icmasının üzvləri Xocalı qurbanlarının ruhuna şam yandırıb dualar oxumuşlar.